آرشيو

شعر

داستان

پژوهش

طنز

مصاحبه

نمايشگاه

 موسيقی

   

احسان طبرى:  ديدارها و گفتگوهاى من با صادق هدايت 

 صادق هدايت شايد به علت گياه خواريش مردی لاغر اندام شكننده بود. ميانه بالا بود و سپيد تابه، با چشمانی گيرا در پس عينكی كه روی بينيش كمی به زير می لغزيد. تا پيش از ساعت ۸ بعد از ظهر كه از آن پس گيلاسی دو يا سه مشروب می‌خورد و شنگول می‌شد، مردی كم سخن و عبوس بود و تا حدی تاثير خود بگيری در بيننده باقی مي‌گذاشت، ولی اين تنها "چنين به نظر مي‌رسيد" و از درون، مردی بی‌ادعا و متعادل و حتی خجالتی و تهی از اعتماد به نفس بود.
من هدايت را به كمك نوشين شناختم. پاتوق روزانه او ابتدا كافه لاله زار و سپس كافه فردوس و پاتوق شبانه‌اش كافه-رستوران كنتينانتال بود. اين دو كافه در خيابان اسلامبول قرار داشتند كه در آن ايام خيابان معتبر و گردشگاه تهران بود.
هدايت آشنايان فراوان ولی دوستان معدود داشت: دوستان روزش افرادی بودند كه با او رابطه هنری و منطقی داشتند. دوستان شبش افرادی بودند كه با او در عيش و نوش هم راهی مي‌كردند. عيش و نوش هدايت وسوسه دوستان شبش بود. اما آشنايان فراوان هدايت از همه نوع بودند. گاه با او بر سر ميز كافه ساعتی مي‌نشستند و اين را برای خود نوعي مزيت معنوی می شمردند. پس ازمرگ هدايت، هر سه گروه خود را از دوستان نزديك هدايت معرفی كردند و هر كدام خواستند سخن گوی او باشند و هر كدام ديدگاه خود را تنها ديدگاه درست در باره او شمردند. به همين جهت اين همه چهره‌های گوناگون و حتی متضاد از هدايت رسم شده كه گاه خلاف واقع است. هر كسي از ظن خود يار او شد و هدايت خاموش، هدايت طنزگو، هدايت نويسنده، هدايت انسان پرتحمل، به قول خود مانند اسب‌های گاري "علويه خانم" در جاده خراسان بود كه همه مسافران را با خود مي‌كشيد و مي‌برد. اين تشبيه را خود او زمانی پس از انتشار داستان بلند "علويه‌خانم" به من گفت. در حالی كه نگاهش در پس عينك تابشی داشت، پرسيد:
- مرا در اين كتاب شناختی؟
من جواب پرتی دادم. گفت:
- نه! نه! من آن اسب‌ها هستم كه زير قنوت سورچی بايد رجاله‌های اين جامعه را با خودشان ببرند.
چه تشبيه دردناك، پر از غرور و زيبايی! من روزها تحت تاثير اين تشبيه هدايت بودم.
هدايت هرگز عضو حزب توده ايران نبود. بينش فلسفی او به "كيركه‌گارد" و ژان پل سارتر" نزديكی داشت. "فرانتس كافكا"، نويسنده آلمانی زبان چك را بسيار مي پسنديد و دوست مي‌داشت. ذاتا بدبين بود. زندگی را نوعی تحميل بيولژيك طبيعت مي‌دانست. خودكشی را، كه‌ چند بار در زندگی آن را آزموده بود، پاسخ شايسته انسان به اين تحميل طبيعت مي‌شمرد. تلخی و اندوه مغرورانه‌ای در روانش رخنه داشت. گوشه لبانش را طنز مرموزی مي‌پيچاند. به نظر مي‌رسيد كه "كافكا" اين محكوميت گوسفندانه تبار انسانی را بيش از همه درك كرده‌است.
با اين حال، به علت نفرتش از خانوان پهلوي، به حزب ما، به مثابه يك حزب ضد سلطنت علاقه يافت. خود او پس از سقوط رضا شاه، اسكناس همه را از آنها مي‌گرفت و برای "پدر شاخدار" دو شاخ ديوآسا مي‌كشيد!. علت محبت او به حزب تنها اين نبود، به علاوه بسياری از رهبران آن روز حزب را از نزديك مي‌شناخت و با برخی از آنها سابقه دوستی و آميزش داشت. لذا خود را از شهريور ۱۳۲۰ تا عزيمت پاياني‌اش به اروپا در ۱۳۳۰، در برخی دوران‌های ركود و سردي، در اختيار حزب گذاشته بود.
دوران سردی و ركود، پس از شكست جنبش دمكراتيك آذربايجان در رسيد. كسانی او را به شدت عليه حزب تحريك مي‌كردند و موفق شدند در مقدمه كتاب "گروه محكومين" ترجمه حسن قائميان، او را به نگارش طعنه‌هاي آشكاری عليه سوسياليسم وا دارند. بعدها اين دوران گذشت و بار ديگر به حزب و دوستان حزبي‌اش روی خوش نشان داد و پی برد كه در كار آن‌ها خدعه‌ای نيست و نه هر نيت و تلاش صادقانه‌ای ازقرعه پيروزی بهره‌منداست.
هدايت در زندگی شبانه خود آدم تازه‌اي بود: جغد گوشه‌نشين، به شمع جمع و بلبل داستان سرا بدل مي‌گرديد. نيروی اختراع او در طنز به حد دهاء مي‌رسيد. با ارتجال حيرت آوری يك فرد را با يك طنز خود نابود مي‌كرد. از سحر وحشتناك خنده، خنده ديگران و يا خند خود، با ظرافت و مهارت اعجاز مانندي استفاده مي‌نمود. صبحی مهتدي، شايد بعد از هدايت بيش از همه طنزگويان اطرافش در اين بديهه گوئی خنده‌آور، استاد بود. با اين حال هدايت بارها او را به فرار و شكست وا مي‌داشت. همه اين ها در محيطی بی پرخاش و بي‌تنش انجام مي‌گرفت و ابدا رنجشی ايجاد نمي‌نمود و جزء شيوه محفل بود و رسم كار بود.
هنگام مرگ ۴۹ سال داشت. لذا در تمام مدتی كه او را مي‌ديديم جوان و شاداب بود. ريشه اشرافی در او هيبتی خوشايند و تا حدي با شكوه ايجاد كرده بود. از تمدن اروپا عميقا خبر داشت. از شيوه زندگی آسيايی به شدت بدش مي‌آمد. او و نوشين در اين سليقه شريك بودند. با اين حال هدايت در نويسندگي به دنبال شناخت و پرداخت نمونه‌هاي انسانی اصيل ايرانی رفت. هميشه اين كارش از روی عشق نبود؛ گاه به قصد نشان دادن زشتي‌ها و ابتذال روحی اين نمونه‌ها بود. انسان‌ها در نوشته‌های هدايت معمولا نازيبا و مسخ شده‌اند. در "سگ ولگرد" محبت هدايت به سگ گاه بيش از محبت او به برخی انسان‌ها است. اين نفرت در چهره "حاجی آقا" به حد اعلا مي‌رسد. انسان دوستی مثلا در "آبجي خانم" به صورت دل سوزی ئند آميزش به روزگار كسانی است كه در اعماق خرافه و ناآگاهی دست و پا مي‌زنند.
برخی آثار هدايت خوش بينانه و به سود زندگی و مبارزه است. اين آثار كم و حتی گاه ضعيف‌اند. بهترين آثار او كه در جهت فلسفه درونی او سير كرده، بد بينانه و گاه انسان دشمنانه است؛ البته نه هر انسان، بلكه انسان‌های فرومايه و بی محتوي. هدايت در سرشت خود زندگی و انسان را دوست داشت، ولي از شگرد آسمان رنجيده خاطر بود؛ رنجشي خيامی و حافظي، شاعرانه كه بسيار مي‌پسنديد.
او از اين جهت آدمی يگانه بود. من انسانی با اين حد دل خوری از زندگی و با چنين طنز گزنده نديده بودم و بعدها نيز نديدم. ولی زجری كه هدايت می كشيد، جز در طنزش بروزی نداشت. خود‌دار و متين بود و با شوخی و شنگولی بر شكنجه‌اش پرده مي‌كشيد.
كافه نشينی او و نوشين ارثيه زندگی آن ها در فرانسه و به قصد گريز از خانه بود. آن‌ها ساعت‌های دراز در كافه مي‌نشستند و بدون اندك سخنی با هم، هر يك به كار خود مشغول بودند. هدايت خواننده حريص و پي‌گيری بود. از كتاب‌های كلاسيك چين قرون وسطائی تا "كاماسوترا" هندی گرفته، تا برسيم به رمان‌ها و كتاب‌های علمی و ادبی معاصر، همه چيز را مي‌خواند. كتاب ضخيم و تجريدی و دشوار فهم "هستی و نيستي" سارتر را خواند و مرا واداشت كه آن را بخوانم. گاه مطالب كتاب‌ها را برای من با شيوه جذابش نقل مي‌كرد. كتاب‌ها غالبا به فرانسه بودند، زبانی كه آن را ماهرانه مي‌دانست و بدان آثار ادبی مي‌نوشت. گذاردن دست نويس نوشته‌هايش در اختيار دوستان و شنيدن نقد آن‌ها، عادت دايمي‌اش بود و جز من چند تن مورد مشورت او قرار مي‌گرفتند.
دو اتاق او را در تهران ديدم. يكی در خانه پدريش و سپس، پس از كوچيدن، درخانه نوسازی كه هنوز سيم كشی برق نداشت و آن هم در خانه پدريش بود. وقتی كتاب "حاجي‌آقا" چاپ شد و پول فراوان آن گرد آمد، ناشر كه دوست هدايت و يك بازرگان زرتشتی به نام "فريدون فروردين" بود، به من گفت: من با پول فروش كتاب راديوی تازه‌ای خريدم زيرا هدايت راديو ندارد. بيا تا آن را با هم به خانه تازه‌اش ببريم! من موافقت كردم. وقتی به خانه دور افتاده و تازه هدايت رفتيم، اواسط روز و خود او هم در خانه بود. وقتي آگاه شد كه ما راديويی برای او خريده‌ايم با تلخی گفت:
- بگذارين توی آفتاب بتركد
اين را برای آن گفت كه خانه‌اش برق نداشت و ما بدون اطلاع از اين مساله، راديويی خريده بوديم كه نمي‌توانست مورد استفاده اش قرار گيرد. اين جمله او ما را بور كرد.
پس ازحادثه آذربايجان كه هدايت از ناتوانی جنبش برای محو سلطنت ناراضی بود و نمي‌توانست در اين مساله واقع بينانه قضاوت كند و مقدمه كتاب "گروه محكومين" را در ۴۰ صفحه نوشته بود، من با او در ميدان توپخانه بر خوردم. با محبتی كه بين ما بود سر صحبت را باز كردم و از مقدمه او ابراز ناخرسندی نمودم و وارد بحث فلسفی طولاني در باره اصالت انسان و پيروزی نهائی اش بر همه چيزهای ضد انسانی شدم. از توپخانه تا اواسط اسلامبول سخنان مرا شنيد و كلمه‌اي جواب نداد. من گفتم: تو كه همه‌اش ساكت هستي، آدم وحشت مي‌كند. هدايت با لبخند كوچكی گفت:
- اصلا شما خوش وحشتيد‍!
و با اين جمله يك بار ديگر ناخرسندي خود را از ناتوانی ما در نبرد با سلطنت و اربابانش بيان داشت و يك بار ديگر مرا بور كرد.

< برگشت >

صفحهً اصلی    |    در بارهً کانون    |    اساسنامهً کانون    |    برنامه های کانون    |    آدرسهای مفيد

Links     |     Programme     |     Statut     |     Über uns     |     Home

تماس با کانون :      kanun@andischeh.com